Văn hóa ứng xử nơi công cộng tại Nhật Bản

Trong những gì được gọi là "văn hóa ứng xử" tại Nhật Bản, có sự pha trộn giữa những điều được quy định bởi luật pháp, quy định của địa phương và những lời kêu gọi từ cộng đồng. Tùy vào việc điều đó thuộc nhóm nào mà hậu quả khi vi phạm sẽ khác nhau. Bài viết này được viết để giúp bạn phân biệt rõ ràng các tầng lớp đó.

Giới thiệu: Những điều bạn sẽ biết trong bài viết này

Trong bối cảnh du lịch, những vấn đề dễ nảy sinh nhất là những quy tắc có văn bản rõ ràng như: hút thuốc, uống rượu trên đường phố, chụp ảnh, hoặc quy định về việc leo núi. Ngược lại, những điều dù được nói rộng rãi là "không nên làm tại Nhật Bản", nhưng thực tế không có cơ sở trong luật pháp hay quy định địa phương.

Ở đây, chúng tôi tập trung vào vế đầu tiên, chỉ rõ cơ sở pháp lý và hậu quả nếu không tuân thủ. Đối với vế thứ hai, chúng tôi sẽ làm rõ rằng đó không phải là quy định bắt buộc. Điều này sẽ giúp bạn giảm bớt việc phải ghi nhớ quá nhiều thứ.

Quy tắc được chia thành 3 tầng

Khi biết rõ 3 tầng này, bạn sẽ hiểu được ý nghĩa của các biển báo. Ví dụ, biển báo "Phạt 1 vạn Yên" đặt tại đường tư nhân ở Gion, Kyoto là do hiệp hội dân sự Gion Machi Minamigawa thiết lập, không dựa trên quy định của thành phố Kyoto. Vì tiền phạt chỉ do nhà nước hoặc chính quyền địa phương mới có quyền thu, nên 1 vạn yên này không có giá trị pháp lý, nó chỉ là biển báo để răn đe. Tuy nhiên, việc tự ý đi vào đất tư nhân có thể trở thành vấn đề dân sự. Các nỗ lực của thành phố Kyoto chủ yếu là dùng biển báo đa ngôn ngữ và tuyên truyền văn hóa, trên trang web của thành phố không có đề cập đến việc phạt tiền.

7 điều cần lưu ý tại Nhật Bản

1 Có quy định rõ ràng về nơi được hút thuốc

Trong nhà là quy định của luật pháp. Luật cải thiện sức khỏe được thực thi toàn diện từ ngày 01/04/2020, khiến hầu hết các cơ sở có đông người sử dụng đều trở thành khu vực cấm hút thuốc. Bạn chỉ được hút thuốc trong các phòng hút thuốc được ngăn cách về mặt cấu trúc. Có 4 loại phòng hút thuốc (phòng dành riêng cho hút thuốc, phòng dành riêng cho thuốc lá nung nóng, phòng có mục đích hút thuốc, và phòng cho phép hút thuốc), với các quy định khác nhau về việc có được ăn uống hay không. Các trường học, bệnh viện, cơ sở bảo mẫu và cơ quan hành chính là khu vực cấm hút thuốc trên toàn khuôn viên và không được đặt phòng hút thuốc bên trong. Người dưới 20 tuổi, kể cả là nhân viên, cũng không được vào phòng hút thuốc.

Các quán nhậu nhỏ hay quán bar vẫn cho phép hút thuốc là vì chúng thuộc diện "Cơ sở cung cấp ăn uống đặc thù hiện có" theo biện pháp chuyển tiếp. Điều này chỉ giới hạn ở các quán thỏa mãn cả 3 điều kiện: đang hoạt động tính đến ngày 01/04/2020, vốn điều lệ từ 50 triệu yên trở xuống và diện tích chỗ ngồi từ 100 m2 trở xuống. Các nơi cho phép hút thuốc bắt buộc phải có biển báo, bạn có thể kiểm tra ở lối vào.

Trên đường phố, quy định tùy thuộc vào từng địa phương. Không có lệnh cấm hút thuốc trên đường phố thống nhất cho toàn quốc.

• Quận Chiyoda, Tokyo: Từ 01/04/2010, toàn bộ khu vực quận là khu vực cấm hút thuốc trên đường phố. Theo quy định, mức phạt là dưới 2 vạn yên, nhưng thực tế thường áp dụng mức 2.000 yên. Từ 01/11/2024, thuốc lá nung nóng cũng thuộc đối tượng bị phạt.
• Thành phố Osaka: Từ 27/01/2025, phạm vi cấm đã mở rộng ra toàn thành phố (trước đó là 6 khu vực). Mức phạt 1.000 yên sẽ được thu ngay tại chỗ. Áp dụng cho cả thuốc lá nung nóng.
• Thành phố Kyoto: Cấm hút thuốc tại các khu vực công cộng ngoài trời từ 01/06/2007. Mức phạt 1.000 yên chỉ áp dụng tại các "Khu vực tăng cường biện pháp chống hút thuốc trên đường phố" như trung tâm thành phố, quanh ga Kyoto, và khu vực Kiyomizu-dera/Gion.

2 Đứng yên khi sử dụng thang cuốn

Bạn thường thấy giải thích rằng "ở Tokyo đứng bên trái, ở Osaka đứng bên phải và để trống bên còn lại cho người đi bộ", nhưng điều này hiện đang ngược lại với lời kêu gọi chính thức.

Tỉnh Saitama, thông qua quy định có hiệu lực từ 01/10/2021, đã quy định người dùng phải sử dụng thang cuốn ở trạng thái đứng yên. Thành phố Nagoya cũng có quy định có hiệu lực từ 01/10/2023, yêu cầu người dùng đứng yên, bất kể là bên trái hay bên phải.

Các đơn vị vận hành đường sắt cũng có cùng quan điểm. Chiến dịch "Hãy đứng yên thay vì đi bộ" phiên bản 2026 diễn ra từ 21/07 đến 31/08 với sự tham gia của 58 công ty đường sắt và 7 tổ chức, chủ yếu là JR East. Phiên bản 2025 cũng có sự góp mặt của Osaka Metro, Hankyu, Hanshin, Keihan, Nankai và Kintetsu. Ngay cả ở vùng Kansai, các đơn vị vận hành cũng kêu gọi mọi người "đừng đi bộ trên thang cuốn".

3 Có những khu vực hạn chế giờ uống rượu trên đường phố

Quận Shibuya, thông qua việc sửa đổi quy định vào tháng 10/2024, đã cấm uống rượu tại các khu vực chỉ định quanh ga Shibuya và trong các công viên từ 18:00 đến 05:00 sáng hôm sau trong suốt cả năm. Trước đó, quy định này chỉ áp dụng vào dịp Halloween và cuối năm mới, và phạm vi khu vực cũng hẹp hơn. Mặc dù trên trang web của quận không ghi rõ hình phạt, nhưng việc hạn chế là có thật.

Hãy mở đồ uống sau khi bạn đã vào trong quán hoặc đã về đến chỗ nghỉ.

4 Ăn khi đang đi bộ không phạm luật, nhưng cần chọn địa điểm

Có một quan niệm phổ biến rằng "không được vừa đi vừa ăn tại Nhật Bản", nhưng không có luật nào cấm việc này, cũng không có quy định địa phương nào kèm hình phạt.

Quy định của thành phố Kamakura (có hiệu lực từ 01/04/2019) liệt kê 9 hành vi gây phiền hà, bao gồm cả việc vừa đi vừa ăn có nguy cơ làm bẩn quần áo người khác, nhưng chính thành phố giải thích rằng họ "không cấm việc vừa đi vừa ăn" và "không có hình phạt". Nhiều biển báo "Cấm vừa đi vừa ăn" mà bạn thấy ở các khu du lịch thực chất là quy tắc riêng của các khu phố mua sắm hoặc đền chùa đối với khuôn viên của họ.

Tiêu chí đánh giá không phải là "có phạm luật hay không", mà là "đó là không gian của ai" và "có đông người hay không". Nếu có biển báo, hãy tuân thủ, và nếu đường quá đông, hãy tìm một chỗ đứng yên để ăn.

5 Chụp ảnh phụ thuộc vào "đó là không gian của ai"

Việc chụp ảnh thường trở thành vấn đề vì đó là đất tư nhân hoặc không gian sinh hoạt của người dân.

Tại các đường tư nhân ở Gion, Kyoto, từ tháng 4 đến tháng 5 năm 2024, các biển báo "Cấm đi xuyên qua" đã được bổ sung. Các biển báo cấm chụp ảnh đã có từ khoảng năm 2019. Cả hai đều là thông báo của hiệp hội địa phương về đường tư nhân, không phải quy định của thành phố.

Quy định của thành phố Kamakura coi việc chụp ảnh gây cản trở giao thông hoặc chụp ảnh quá gần đường ray là hành vi gây phiền hà (không có hình phạt). Thành phố Otaru, sau khi gặp vấn đề về đỗ xe trái phép, chụp ảnh trên đường và xâm phạm đất tư nhân, đã bố trí nhân viên an ninh tại 4 địa điểm như Funamizaka từ ngày 10/01/2026.

Tại các khu dân cư hoặc đường dẫn vào đền chùa, ngay cả khi không có biển báo, hãy luôn ưu tiên việc di chuyển của người dân địa phương để đảm bảo an toàn.

6 Nếu leo núi Phú Sĩ, hãy kiểm tra quy định trước

Mùa leo núi Phú Sĩ năm 2026, mỗi người sẽ mất 4.000 yên cho mỗi lần leo trên cả 4 tuyến đường. Quy định khác nhau tùy theo tỉnh.

• Phía tỉnh Yamanashi (Lộ trình Yoshida): Từ 01/07 đến 10/09. Cổng sẽ đóng từ 14:00 đến 03:00 sáng hôm sau (trừ khách lưu trú tại lán núi). Giới hạn 4.000 người/ngày (trừ khách lưu trú tại lán núi). Có kiểm tra trang bị tại trạm số 5, nếu thiếu trang bị cần thiết bạn có thể bị từ chối lên núi. Việc đặt trước là được khuyến khích nhưng không bắt buộc.
• Phía tỉnh Shizuoka (Lộ trình Fujinomiya, Gotemba, Subashiri): Lộ trình Subashiri áp dụng từ 01/07 đến 10/09, còn Fujinomiya và Gotemba từ 10/07 đến 10/09. Bạn bắt buộc phải hoàn thành khóa học e-learning và bài kiểm tra trước, đặt trước lán núi nếu lên núi từ 14:00 đến 03:00 sáng, và thanh toán phí lên núi. Việc đăng ký được thực hiện qua ứng dụng "Shizuoka Prefecture FUJI NAVI", và vòng đeo tay có mã QR sẽ là thẻ lên núi của bạn. Bạn cũng có thể đăng ký ngay tại chỗ.

Việc kiểm tra trang bị và học e-learning là cơ chế chưa từng có trước năm 2024. Những người đã từng leo núi trước đây càng nên kiểm tra kỹ các thay đổi này.

7 Không cần phải đưa tiền tip

Nhật Bản không có văn hóa đưa tiền tip. Giải thích của JNTO cũng cho rằng đây "không phải là một thói quen", và việc đưa tiền có thể khiến đối phương bối rối. Có những ý kiến cho rằng việc này "có thể bị coi là xúc phạm", nhưng không có nguồn tin chính thức nào xác nhận điều này.

Bạn chỉ cần thanh toán đúng số tiền ghi trên hóa đơn. JNTO cho biết tại các nhà hàng, phí dịch vụ thường đã được cộng vào hóa đơn cuối cùng. Nếu muốn tặng quà cảm ơn, thay vì đưa tiền mặt trực tiếp, hãy cho vào phong bì để tránh gây chú ý.

Những "Lời kêu gọi" không có hình phạt — Tàu, Rác, Nhà vệ sinh, Chỗ nghỉ

Những phần trên là về các quy tắc có văn bản. 4 mục dưới đây không có cơ sở trong luật pháp hay quy định, và bạn sẽ không bị phạt nếu không tuân thủ. Xét theo 3 tầng, chúng thuộc tầng thấp nhất là "Lời kêu gọi". Tuy nhiên, tôi vẫn viết ra vì đây là những điều du khách thường xuyên gặp phải, và tất cả đều có thể giải thích bằng việc "người đến sau sẽ như thế nào". Nếu hiểu được lý do, bạn không cần phải học quá nhiều lễ nghi phức tạp.

Trên tàu và xe buýt

Hãy để việc gọi điện thoại sau khi đã xuống xe, và luôn để chế độ im lặng cho điện thoại. Trong xe, các ghế ngồi đối diện nhau và âm thanh không có chỗ thoát ra, nên tiếng nói sẽ truyền đi xa hơn bạn nghĩ. Đây không phải là cấm nói chuyện, mà là vấn đề về âm lượng.

Khi xe đông, hãy tháo ba lô khỏi lưng, ôm ra phía trước hoặc đặt dưới sàn xe. Nếu vẫn đeo trên lưng, nó sẽ liên tục va chạm vào người phía sau mà bạn không nhìn thấy. Âm thanh lọt ra từ tai nghe cũng vậy: chỉ có bạn là không nghe thấy nó.

Bạn sẽ phải tự mang theo rác

Hầu như không có thùng rác ở ngoài trời. Việc tìm kiếm thùng rác khi đang đi bộ rất khó khăn, vì vậy cách nhanh nhất là hãy để một túi nhỏ trong túi xách và mang rác về khách sạn hoặc cửa hàng tiện lợi.

Tại những nơi có chỗ bỏ rác, thường sẽ có biển hướng dẫn phân loại. Hãy bỏ rác vào đúng ngăn theo hình ảnh và chữ viết như "Lon/Chai/Chai nhựa", "Nhựa", hoặc "Rác giấy". Các hộp bên cạnh máy bán hàng tự động chỉ dành cho vỏ đựng đồ uống vừa mua tại đó, không phải để bỏ rác bạn mang theo.

Nhà vệ sinh công cộng

Nhà vệ sinh tại nhà ga, công viên, cửa hàng tiện lợi hay các khu thương mại thường miễn phí và có sẵn giấy. Sự tiện lợi này dựa trên sự hợp tác của cả người dọn dẹp và người sử dụng.

Đừng mang giấy vệ sinh hay xà phòng ra ngoài. Chỉ bỏ những loại giấy được cung cấp vào bồn cầu. Sau khi dùng bồn rửa mặt, hãy lau khô nước nếu bị đổ. Trước khi rời đi, chỉ cần kiểm tra xem mọi thứ có còn ở trạng thái như khi bạn mới vào hay không là đủ.

Cơ sở lưu trú

Tại các khách sạn hay nhà trọ (Ryokan), tường hoặc sàn nhà có thể khá mỏng. Các phòng kiểu Nhật trong Ryokan đôi khi chỉ được ngăn cách bởi cửa trượt (Fusuma hoặc Shoji), không có tường ngăn cách với phòng bên cạnh. Tiếng nói chuyện ở hành lang vào ban đêm, tiếng gọi video trong phòng, hay tiếng bánh xe vali sẽ truyền đi xa hơn bạn tưởng.

Khu vực tắm công cộng (Daiyoku-jo) hay phòng chờ là không gian chung. Ngoài việc chú ý âm lượng, hãy kiểm tra biển báo xem có được phép chụp ảnh hay không. Vì phòng tắm là nơi cởi đồ, tốt nhất là không nên mang theo máy ảnh.

Văn hóa ứng xử nằm giữa "Quy tắc" và "Lời kêu gọi"

Các quy tắc về bàn ăn được tổng hợp tại Nhập môn ẩm thực Nhật Bản, còn các thông tin liên lạc khẩn cấp được tổng hợp tại Khi gặp tình huống khẩn cấp.